قرآن و حساب دقیق حرکت اجرام آسمانی
بر اساس آیه ۵ سوره الرحمان
قرآن کریم در آیهای بسیار کوتاه از سوره الرحمن میفرماید:
«الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ»[1]
خورشید و ماه بر حسابی [معین]اند
این آیه شریفه بیان می کند که خورشید و ماه حساب معین و دقیقی دارند. حجم آنها، وزن و جرم آنها، حركات گوناگون، مدار حركت، فاصله آنها نسبت به يكديگر و نسبت به ديگر كرات، مقدار حركت و مقدار تأثير آنها برروى يكديگر، همه و همه حساب دارد و حساب آنها به قدرى دقيق است كه دانشمندان، زمان دقيق ماه گرفتگى، خورشيد گرفتگى و تحويل سال نو را از مدّتها پيش اندازهگيرى و پيشبينى مىكنند.
کلمه حسبان در لغت
کلمه «حسبان» از ریشه حسب و به معنای حساب کردن، شمرده و اندازه گیری است. [2]

دیدگاه مفسرین
علامه طباطبایی در تفسیر آیه توضیح میدهد که خورشید و ماه بر اساس حسابی از جانب خداوند و مطابق نوع حرکتی که برای آنها مقدر شده است، حرکت میکنند. در این برداشت، دو مفهوم «حساب» و «تقدیر» در کنار یکدیگر قرار میگیرند؛ مفاهیمی که در آیات دیگر قرآن نیز در توصیف خورشید و ماه دیده میشوند.[3]
طبری، پس از نقل دیدگاههای گوناگون، این معنا را برمیگزیند که خورشید و ماه با حساب و در منزلگاههایی معین حرکت میکنند[4].. شیخ طوسی نیز بر جریان امور آنها در دورههایی اندازهمند و بر پایه تدبیر حکیمانه تأکید دارد. [5] طبرسی هم نظم و حساب معین حرکت خورشید و ماه را با شناخت ماهها، سالها و اوقات مرتبط میداند. [6]
بنابراین، در تفاسیر یادشده، آیه افزون بر اشاره به نظم کیهانی، با مفاهیمی مانند تقدیر، دورهمندی و امکان شناخت زمان نیز پیوند مییابد.
قرآن کریم در سوره یونس می فرماید: «هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ»: اوست که خورشید را روشنی و ماه را نور قرار داد و برای آن منزلهایی مقدر کرد تا شمار سالها و حساب را بدانید.
این آیه زنجیرهای بسیار روشن ارائه میکند: ماه، تقدیر منازل، عدد و حساب. یعنی حساب صرفا یک معنای انتزاعی مرتبط با نظم عالم نیست بلکه دست کم در این آیه با اندازهگیری زمان و شمار سالها ارتباط مستقیم دارد. انسان میتواند از چرخههای منظم آسمانی برای تعریف و اندازهگیری واحدهای زمانی بهره گیرد.این همان اصلی است که تقویمهای قمری و شمسی در تاریخ تمدن بر آن استوار شدهاند.
در روایتی از امام رضا (ع) در معنای آیه آمده است: «انَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ، يَجْرِيَانِ بِأَمْرِهِ، مُطِيعَانِ لَهُ»: خورشید و ماه دو نشانه از نشانههای خداوندند؛ به فرمان او حرکت میکنند و فرمانبردار اویند».
پیامبر اکرم (ص) در توضیح معنای آیه فرمودند: یعنی خورشید و ماه در جایگاه خود بهاندازه روانند و از آن تجاوز نمیکنند تا دلیل بر شمار سال و ماه و اوقات باشند[7]
امروزه دانشمندان دریافته اند که در هر یک از ذرات آسمانی بلکه کهکشانها صدها جور حرکت وجود دارد اما همه اینها دقیق و روی حساب است و تصادف و بی نظمی در کار عالم نیست. اما چرا قرآن این را می گوید؟ در آیات بعد بیان می کند ای انسان، خیال نکن در کار عالم حسابی نیست بنابراین هرگز از مسیر عدل تعدی نکن و هر چیز را به ترازوی عدل و انصاب بسنج و هیج وقت کم فروشی نکن «الا تطغوا فی المیزان* و اقیموا الوزن بالقسط و لا تخسروا المیزان»[8]

اخترشناسی و محاسبهپذیری آسمان
در اخترشناسی، محاسبهپذیری حرکت اجرام آسمانی صرفاً تعبیری ادبی نیست، بلکه بخشی اساسی از روش علمی است. اخترشناسان برای تعیین موقعیت و حرکت اجرام از قوانین دینامیک، گرانش نیوتنی، و در موارد لازم تصحیحات نسبیت عام بهره میگیرند. دادههای نوری و راداری، مشاهدات فضاپیماها، چارچوبهای مرجع و مقیاسهای زمانی استاندارد نیز در این محاسبات نقش دارند. معادلات حرکت معمولاً با روشهای عددی حل میشوند.
حاصل این محاسبات میتواند به صورت «اپمریس» (ephemeris) ارائه شود؛ یعنی جدول یا مدلی عددی که موقعیت یک جرم آسمانی را در زمانهای مختلف مشخص میکند. از نمونههای شناختهشده، اپمریسهای سیارهای و قمری آزمایشگاه پیشرانش جت ناسا (JPL) با نامهای DE440 و DE441 است که پارک و همکاران در سال ۲۰۲۱ درباره آنها مقالهای منتشر کردند. این مدلها بر پایه محاسبات دینامیکی و مجموعهای گسترده از دادههای رصدی ساخته شدهاند؛ DE440 برای بازهای محدودتر با دقت بالا و DE441 برای محاسبات بلندمدتتر طراحی شده است[9].
سامانه JPL Horizons نیز امکان محاسبه و مشاهده موقعیت اجرام منظومه شمسی را در زمانهای گوناگون فراهم میکند[10]. همچنین کتاب مرجع Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac روشهای استاندارد محاسبه موقعیت خورشید، ماه و سیارات، زمان و پدیدههایی مانند گرفت را توضیح میدهد.[11]
یکی از نمونههای روشن این محاسبهپذیری، پیشبینی خورشیدگرفتگی است. برای پیشبینی آن باید هندسه نسبی خورشید، ماه و زمین محاسبه شود. با استفاده از این محاسبات میتوان زمان آغاز و پایان گرفت، لحظه بیشینه، نوع گرفت، مسیر و پهنای سایه، و مدت گرفت کامل را در مکانهای مختلف برآورد کرد.

جمع بندی
آیه «الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ» نظمی حسابمند را به خورشید و ماه نسبت میدهد. در اخترشناسی امروز نیز توصیف و پیشبینی حرکت اجرام آسمانی بر پایه اندازهگیری، مدلهای فیزیکی و محاسبات ریاضی انجام میشود. از این منظر، میتوان میان تعبیر قرآنیِ «حُسبان» و اهمیت حساب و اندازه در شناخت آسمان، پیوندی تأملبرانگیز دید.
در عین حال، بهتر است این همخوانی با دقت بیان شود: آیه در زبان دینی از نظم و تقدیر سخن میگوید، در حالی که اخترشناسی جدید این نظم را با نظریهها، دادهها و روشهای کمّی بررسی میکند. این دو سطح را میتوان در گفتوگویی معنادار کنار هم قرار داد، بیآنکه ادعا شود آیه جزئیات فنیِ نظریههای جدید یا ابزارهای محاسباتی معاصر را بهصراحت بیان کرده است.
[1] سوره الرحمن، آیه ۵
[2] لسان العرب، ابن منظور،
[3] الميزان في تفسير القرآن. ذیل آیات آغازین سوره الرحمن، بهویژه آیه ۵.
[4] جامع البيان. ذیل سوره الرحمن، آیه ۵؛ و سوره انعام، آیه ۹۶
[5] التبيان في تفسير القرآن. ج ۹، ذیل سوره الرحمن، آیه ۵؛ نیز ج ۴، ذیل سوره انعام، آیه ۹۶.
[6] مجمع البيان. ذیل آیه ۵ سوره الرحمن.
[7] بحر العرفان، ج15، ص ۲۳۳ « أَیْ یَجْرِیَانِ بِحِسَابٍ وَ مَنَازِلَ لَا یَعْدُوَانِهَا وَ هُمَا یَدُلَّانِ عَلَی عَدَدِ الشُّهُورِ وَ السِّنِینَ وَ الْأَوْقَاتِ.»
[8] سوره الرحمن، آیه ۸ و ۹
[9] پارک، آر. اس.؛ فولکنر، دبلیو. ام.؛ ویلیامز، جی. جی.؛ و باگز، دی. اچ. «اپمریسهای سیارهای و قمری آزمایشگاه پیشرانش جت»، مجله اخترشناسی، سال ۲۰۲۱، جلد ۱۶۱، مقاله ۱۰۵
[10] گروه دینامیک منظومه شمسی، آزمایشگاه پیشرانش جت، مؤسسه فناوری کالیفرنیا. نسخه مستندات سال ۲۰۲۵.
[11] اوربان، اس. ای. و زایدلمن، پی. کی. (ویراستاران). مکمل توضیحی سالنامه اخترشناسی. ویرایش سوم. انتشارات دانشگاهی علوم، ۲۰۱۳.


دیدگاهتان را بنویسید