کلیه‌ها؛ پالایشگاه‌های کوچک و شگفت‌انگیز بدن

نوشته شده توسط

در

خالق هستی نعمت‌هایی را به‌رایگان در اختیار ما قرار داده است که ارزشی فراتر از تصور دارند؛ نعمت‌هایی که کارهای حیاتی و پیچیده‌ای برای ما انجام می‌دهند و بدون آن‌ها، زندگی ناممکن یا بسیار دشوار می‌شود.

گاهی چنان به برخورداری از این نعمت‌ها عادت کرده‌ایم که نه به وجودشان توجه می‌کنیم و نه می‌دانیم چه نقشی در زندگی ما دارند. تنها زمانی که دچار اختلال می‌شوند، درمی‌یابیم چه گوهر گران‌بهایی در اختیار داشته‌ایم؛ نعمتی که حتی با صرف هزینه‌های هنگفت نیز نمی‌توان جایگزینی هم‌تراز برای آن فراهم کرد.

یکی از این نعمت‌های ارزشمند، کلیه‌ها هستند.

کلیه‌ها؛ پالایشگاه‌های بدن

کلیه‌ها دو عضو کوچک اما حیاتی‌اند که در سراسر زندگی، شبانه‌روز فعالیت می‌کنند. این دو عضو، علاوه بر پالایش خون، وظایف گوناگونی بر عهده دارند و در حفظ تعادل محیط داخلی بدن نقش مهمی ایفا می‌کنند.

به‌گفته وب‌ سایت مؤسسه تخصصی کلیه[1] ، کلیه‌ها خون بدن را حدود ۴۰۰ بار در روز پالایش می‌کنند.[2]

هر کلیه حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتی‌متر طول دارد، اما در همین فضای کوچک، مجموعه‌ای پیچیده و هماهنگ از فرایندهای حیاتی انجام می‌شود. خون بارها در طول شبانه‌روز از کلیه‌ها می‌گذرد تا مواد زائد و آب اضافی آن جدا و ترکیب آن تنظیم شود.

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر پزشکی، هنوز هیچ دستگاهی نمی‌تواند همه وظایف کلیه سالم را به‌طور کامل انجام دهد. دستگاه دیالیز بخشی از کار کلیه‌ها، مانند دفع برخی مواد زائد و مایعات اضافی، را بر عهده می‌گیرد، اما جایگزین کامل آن‌ها نیست. برخی بیماران نیز پس از دیالیز، به دلایلی مانند تغییر فشار خون و جابه‌جایی مایعات بدن، احساس ضعف و خستگی می‌کنند.

شهید مطهری نقل می کند در نمایشگاهی از صنایع آلمان در ایران، یکی از مهندسان به ایشان گفته بود: اگر قرار باشد کارخانه‌ای ساخته شود که عملکرد کلیه‌های انسان را بازسازی کند، وسعت آن باید به‌اندازه تمام شهر تهران باشد. این نقل، تصویری تأمل‌برانگیز از پیچیدگی عملکرد کلیه‌ها ارائه می‌دهد.

کلیه‌ها چه کارهایی انجام می‌دهند؟

برخی از مهم‌ترین وظایف کلیه‌ها عبارت‌اند از:

۱. پالایش خون و دفع مواد زائد

یکی از وظایف اصلی کلیه‌ها، پالایش خون و دفع مواد زائد حاصل از فعالیت‌های بدن است. خون از طریق سرخرگ‌های کلیوی وارد کلیه‌ها می‌شود و به شبکه‌های ظریفی از مویرگ‌ها می‌رسد.

واحد ساختاری و عملکردی کلیه، «نفرون» نام دارد. هر کلیه حدود یک میلیون نفرون دارد. به‌گفته بنیاد ملی کلیه سنگاپور، اگر نفرون‌های هر دو کلیه را سر‌به‌سر قرار دهیم، طول مجموع آن‌ها به حدود ۱۶ کیلومتر می‌رسد.[3]

در ابتدای هر نفرون، کلافی از مویرگ‌ها قرار گرفته است که بخشی از آب و مواد کوچک موجود در خون از سد پالایشی آن عبور می‌کند و وارد فضای نفرون می‌شود؛ درحالی‌که سلول‌های خونی و بیشتر پروتئین‌ها در خون باقی می‌مانند.

مایع حاصل، سپس از لوله‌های نفرون می‌گذرد. در این مسیر، بیشتر آب و مواد موردنیاز بدن دوباره به خون بازمی‌گردند و برخی مواد نیز از خون به درون لوله‌ها ترشح می‌شوند. حاصل این سه فرایند، یعنی پالایش، بازجذب و ترشح، در نهایت به تشکیل ادرار می‌انجامد.

ادرار، علاوه بر آب و املاح اضافی، حاوی موادی مانند اوره، حاصل تجزیه پروتئین‌ها، و اسید اوریک، حاصل تجزیه ترکیبات پورینی، است.

۲. کمک به تنظیم فشار خون

کلیه‌ها با تنظیم میزان آب و سدیم بدن و ترشح هورمون‌هایی مانند «رِنین»، در کنترل فشار خون نقش دارند. هنگام کاهش خون‌رسانی به کلیه‌ها، سازوکارهایی فعال می‌شوند که می‌توانند با تنگ‌کردن رگ‌ها و افزایش نگهداری آب و سدیم، به بالا رفتن فشار خون کمک کنند.

۳. کمک به تولید گلبول‌های قرمز

یکی دیگر از وظایف کلیه‌ها، کمک به تنظیم تولید گلبول‌های قرمز است. هنگامی که اکسیژن‌رسانی به بافت کلیه کاهش می‌یابد، کلیه‌ها هورمونی به نام «اریتروپویتین» ترشح می‌کنند. این هورمون، مغز استخوان را برای تولید بیشتر گلبول‌های قرمز تحریک می‌کند تا ظرفیت حمل اکسیژن در خون افزایش یابد.

۴. تنظیم آب، املاح و تعادل اسیدی بدن

کلیه‌ها میزان آب و موادی مانند سدیم و پتاسیم را تنظیم می‌کنند و در حفظ تعادل اسیدی‌ـ‌بازی بدن نقش دارند. این تعادل برای عملکرد طبیعی سلول‌ها، عضلات و دستگاه عصبی ضروری است.

همچنین کلیه‌ها با تبدیل ویتامین دی به شکل فعال آن، به جذب کلسیم و حفظ سلامت استخوان‌ها کمک می‌کنند.

۵. کمک به دفع داروها و مواد زیان‌آور

کلیه‌ها در دفع بسیاری از داروها و فرآورده‌های حاصل از تجزیه آن‌ها نقش دارند. به همین دلیل، مصرف خودسرانه یا طولانی‌مدت بعضی داروها، به‌ویژه برخی مسکن‌ها، ممکن است به کلیه‌ها آسیب برساند.

مصرف مواد مخدر و نوشیدن الکل نیز از راه‌های گوناگون، مستقیم یا غیرمستقیم، سلامت کلیه‌ها را به خطر می اندازد. بنابراین، پرهیز از مواد آسیب‌زا و مصرف دارو طبق نظر پزشک، از راه‌های مهم مراقبت از این اندام‌های حیاتی است.

نعمتی کوچک با ارزشی بزرگ

کلیه‌ها نمونه‌ای شگفت‌انگیز از نظم و هماهنگی در آفرینش بدن انسان‌اند. تأمل در ساختار ظریف و عملکرد پیچیده آن‌ها، ما را به اندیشیدن درباره عظمت و حکمت آفریدگار فرامی‌خواند؛ آفریدگاری که این نعمت‌های گران‌بها را بی‌هیچ بهایی در اختیار ما قرار داده است.

شایسته است شکر این نعمت‌ها را نه‌فقط با زبان، بلکه با مراقبت از سلامت بدن و پیروی از فرمان‌های او به‌جا آوریم.


[1] Peninsula Kidney Associates

[2] https://peninsulakidneyassociates.com/archives/little-known-facts-about-your-kidneys/

[3] https://nkfs.org/event/do-you-know-how-amazing-your-kidneys-are/

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *