دریا از زمان های بسیار دور مورد توجه و استفاده بشر بوده است، ولی وضع انسان های اولیه ایجاب نمی کرد که پرده از اسرار آن بردارند و با خصوصیات و شگفتی های آن آشنا شوند و از آن اطلاعات علمی داشته باشند. به گفته ن. گرسکی، دریا شناس برجسته شوری: علم دریا شناسی در حدود هزار سال پیش به نام هیدروگرافی به وجود آمد و اولین وظیفه اش هدایت دریانوردان بود. در نتیجه تلاش دریانوردان، رفته رفته، اطلاعات بشر راجع به دریا رو بفزونی گذاشت تا اینکه اخیرا دریا شناسی به صورت علمی بسیار با اهمیت درامد و به شعبه های زیاد تقسیم شد.
سطح مجموعه اقیانوسها ۳۶۱ میلیون کیلومتر مربع است، در صورتی که سطح کلی زمین فقط ۱۴۹ میلیون کلیومتر مرتبع است.
حجم کلی آب اقیانوسها ۱۳۷۰ میلیون کیلومتر مکعب است در صورتی که حجم زمینی که بالاتر از سطح دریا قرار دارد در حدود یک دهم حجم آب، یعنی فقط ۱۳۰ میلیون کیلومتر است.[1]
عمیقترین نقطه اقیانوس که اکنون به وسیله کشتی «ویت یاز» در اقیانوس کبیر عمقیابی شده ۱۱۰۰۰ متر است. عمق متوسط اقیانوس ۳۸۰۰ متر و اختلاف سطح متوسط مرتفعترین و کف دریا ۴۶۷۵ متر است.
هرگاه عمق دریاها چند پا بیشتر از عمق فعلی بود آن وقت کلیه اکسیژن و کربن زمین جذب میشد و دیگر امکان هیچگونه زندگی نباتی یا حیوانی در سطح خاک باقی نمیماند. به احتمال قوی، کلیه اکسیژن موجود را قشر زمین و آب دریاها جذب کرد و انسان برای نشو و نمای خود باید منتظر بنشیند تا نباتات برویند و از پرتو وجود آنها اکسیژن لازم به انسان برسد.[2]
دریا در خدمت بشر
مدبّر حکیم جهان، دریا را به عنوان یکی از منابع حیات و ثروت تمامنشدنی مسخّر بشر کرده است و به گفته گرسکی: انسان ثروتهای زیادی از دریا برای خود به دست آورده است، امّا این ثروت هنوز به اندازه یکهزارم آنچه که تا کنون دریا باید به انسان عرضه کند نیست.

قرآن در بخشهای مختلف خود، نسبت به دریا و سوق دادن بشر به دقت درباره آن و تدبیرهای حکیمانهای که در آفرینش برای استفاده بشر از آن به کار رفته، عنایت بسیار دارد. در بسیاری از آیات، سه فایده از فوایدی که مردم عصر نزول بیشتر با آن سر و کار داشتند مورد توجه قرآن است:
۱ـ دریا از نظر مواد غذایی.
۲ـ دریا از نظر موادی که برای زینت از آن به دست میآید.
۳ـ دریا از نظر کشتیرانی.
۱ـ مواد غذایی
«هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا» (نحل: ۱۴)
اوست که دریا را مسخّر شما کرد تا از آن گوشت تازه تناول کنید.
الف) صید ماهی

بیش از ۵۰۰ هزار کشتی برای صید ماهی در دریاها میگردند. در سال ۱۹۵۷ میلادی از دریاها ۲۹ میلیون تن مواد غذایی تهیه شد. این مقدار شامل ۲۶ میلیون تن ماهی، ۳ میلیون تن غذای های دیگر بود. اگر جمعیت روی زمین را سه میلیارد حساب کنیم، بدین ترتیب به هر نفر در سال ۱۰ کیلوگرم از غذای دریا میرسد.
ماهیها نه تنها در خوراک انسان نقش عمدهای دارند بلکه، طبق محاسبات انجامشده، تنها پرندگان دریایی ساکن جزایر صخرهای و کوههای ساحلی در سال، دو میلیون و نیم تن ماهی میخورند.
ب) نمک

انسان از زمانهای ماقبل تاریخ از نمک به عنوان غذا استفاده میکرده است. نمک برای مصرف در همه جا وجود نداشت. انسان باید طریقه به دست آوردن آن را به وسیله تبخیر میآموخت. مصریهای قدیم از حرارت خورشید برای تبخیر آب دریا جهت به دست آوردن نمک استفاده میکردند. چینیها بیش از ۲۰۰۰ سال از آب دریا نمک استخراج میکنند. قبیله قدیمی «توتون» برای به دست آوردن چشمههای نمکدار جنگهای خونینی، که متضمن تلفات زیاد از هر دو طرف بود، به راه انداختند. پومرها از قرن یازدهم نمک را با تبخیر آب دریای سفید به دست میآورند.
در زمانهای قدیم نمک یک محصول خیلی گرانقیمت بود. در روسیه «شورشهای نمک» درباره افزایش نرخ نمک به وجود آمد! سربازان رومی اغلب مواجب خود را به صورت نمک دریافت میکردند.
امروزه نمک نه تنها در صنعت تغذیه به کار میرود بلکه در صنعتهای دیگر، بهخصوص صنایع شیمیایی، مصرف میشود.
مصرف جهانی نمک سالیانه ۲۲ میلیون تن افزایش مییابد. یک سوم مقدار نمک استخراجشده به وسیله تبخیر آب دریا به دست میآید. مصرف نمک سالیانه هر فرد به طور متوسط ۸ کیلوگرم است. از ۱۰۰۰ متر مکعب آب دریا تقریباً یک سوم تن نمک به دست میآید.
ذخیرههای نمک معدنی در روی زمین زیاد است، امّا دیر یا زود محکوم به تمام شدن است. دریا تنها منبع تمامنشدنی نمک است، زیرا محتوی ۳۸۰۰۰ میلیون تن کلرور سدیم است. با مصرف کنونی، این مقدار نمک ۱۷۰۰ میلیون سال دوام خواهد داشت!
ج) علفهای دریایی:

دریا نه تنها قسمت مهمی از مواد خوراکی انسان را مستقیماً تولید میکند، بلکه در تشکیل مواد غذایی سایر حیوانات نیز نقش مهمی دارد. هر سال بیش از ۵۰۰ هزار تن علف خوراکی و مقدار زیادی صدف خردشده در ساحل دریا به دست میآید. این صدفها را میسایند و برای تغذیه ماکیان از آن استفاده میکنند.
محصول علفهای دریایی در هر هکتار ۱۵ تن علف سبز است. در صورتی که عالیترین مرغزارها هرگز بیش از ۴ تن حاصل ندادهاند.
علفهای دریایی مواد خام مختلفی را برای صنایع شیمیایی و غذا تهیه میکنند. این مواد عبارتند از: الکلهای جامد چند اتمی، اتر، سرکه، نیتر و سلولز، نشاسته و مواد ژلاتینی (مانند آگار ـ آگار یا ژلوز و آلگیجینیت) که در قنادی به کار میرود.
۲ـ زیور:
«وَتَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْيَةً تَلْبَسُونَهَا» (نحل: ۱۴)
و از دریا خارج میسازید زیوری که پیرایه خویش کنید.
علاوه بر مواد غذایی که مدبّر حکیم جهان در دریا برای استفاده بشر قرار داده است، بسیاری از زیورها و لباسهای تجملی هم از دریا به دست میآید. زیورهایی که فعلاً از دریا به دست میآید سه چیز است:
مروارید
«يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ» (الرحمن: ۲۲)
و از آن دو دریا لؤلؤ و مرجان استخراج میشود.

لؤلؤ، جانور کوچکی است که در دریا زندگی میکند و بدنش دارای غلاف مخصوصی است که صدف نامیده میشود. در یک ناحیه از صدف شبکه مخصوصی است که سوراخهای ریزی دارد و از آنها مواد غذایی وارد دهانهای متعدد جانور میشود و از ورود مواد مضر جلوگیری میکند. مواد مضر، در صورت داخل شدن به صدف، در میان صدف مجتمع میشوند و جانور از خود مادهای ترشح میکند و بر روی آن مواد میریزد. رفتهرفته، پس از دو تا سه سال، آن مواد متحجر میشوند و به جسم کروی شفافی، که همان مروارید است، تبدیل میگردند.
مرجان

مرجان نیز از موجودات زیبا و دلانگیز دریا است که برای زینت به کار میرود و فواید طبی نیز دارد.
مرجانها جزو جانوران دریایی هستند و روی تختهسنگهای نقاط کمعمق دریا به سر میبرند و چون شبیه گیاهاناند، آنها را جانوران گیاهمانند میگویند.
مرجانها بدنی نرم دارند ولی در اثر ترشح مادهای آهکی به دور خود سخت میشوند. مرجانها به صورت اجتماعی زندگی میکنند.
لباس
از پوست برخی از حیوانات دریا، مانند سگهای دریایی، پالتوهای گرانبها درست میکنند. این نوع سگهای آبی در تابستان در مجمعالجزائر «پریبیلف» واقع در دریای «برینک» یافت میشوند.
۳ـ کشتیرانی:

یکی از فواید مهمی که بشر از دریا میبرد مسافرت و حمل و نقل به وسیله کشتی است. حتی در عصر کنونی، با وجود این همه وسائط نقلیه زمینی و هوایی، کشتی ارزش خود را از دست نداده است و در حمل و نقل نقش عمدهای ایفا میکند. بلکه، به گفته بعضی از دانشمندان، شماره کسانی که با کشتی مسافرت میکنند از تعداد کسانی که از وسایل سریعالسیر دیگر استفاده مینمایند کمتر نیست.
مسأله کشتیرانی از مسائلی است که در بسیاری از آیات قرآن از آن یاد شده و از نشانههای حکمت آفریدگار به حساب آمده است.[3]
[1] ن. گرسکی . اسرار دریا، صفحه ۲۵۶. غالب مطالب این فصل اقتباس از این کتاب است.
[2] راز آفرینش انسان. کرسی موریسن، نگارنده کتاب مذکور، در مقاله دیگری چنین میگوید: اگر همه دریاها و اقیانوسها یک یا دو متر عمیقتر شوند به واسطه نقصان کربن و اکسیژن حیات نباتی معدوم میگردد… به نقل از: دانستنیهای جهان علم، ص۳.
[3] وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ… وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ. (یس: ۴۱ و ۴۳).

دیدگاهتان را بنویسید