قرآن و سخن گفتن درباره حرکت‌های زمین

نوشته شده توسط

در

زمین کره‌ای خاکی است که ما انسان‌ها بر روی آن زندگی می‌کنیم. این کره حدود ۶ میلیارد تن وزن و نزدیک به یک میلیارد کیلومتر مکعب حجم دارد.

این تصور که همه ستارگان به دور زمین می‌چرخند، از سوی بطلمیوس مطرح شده بود و حدود ۱۶ قرن بر اندیشه بشر حاکم ماند. بر اساس تاریخ علم، نیکلاس کپرنیک (۱۴۷۳–۱۵۴۳م) نظریه زمین‌مرکزی را رد کرد و از خورشیدمرکزی سخن گفت. پس از او، یوهانس کپلر (۱۵۷۱–۱۶۳۰م) مدار بیضی‌شکل زمین را مطرح کرد و سرانجام گالیله (۱۵۶۴–۱۶۴۲م) از این دیدگاه دفاع کرد.

برخی پژوهشگران درباره منشأ نظریه کپرنیک گفته‌اند: «دانشمندان روم شرقی برخی آثار دانشمندان اسلامی را در دوره ایلخانی به زبان یونانی ترجمه کردند. دستاوردهای نظریه سیاره‌ای مکتب مراغه به کپرنیک و منجمان اروپایی متأخر رسید و به شکل‌گیری تصویر خورشیدمرکزی جهان کمک کرد؛ تصویری که پس از قرن شانزدهم میلادی در اروپا غلبه یافت. مسلمانان از امکان خورشیدمرکزی آگاه بودند؛ چنان‌که بیرونی نیز به‌صراحت به آن اشاره کرده است. آنان نتیجه گرفتند که تصمیم‌گیری درباره این موضوع، بیش از آنکه به علم نجوم وابسته باشد، به مابعدالطبیعه (فلسفه) و علم کلام مربوط است.»[1]

ابوریحان بیرونی در قرن پنجم هجری قمری (قرن یازدهم میلادی) می‌زیست؛ یعنی حدود شش قرن پیش از کپرنیک و گالیله.

حرکت‌های چهارده‌گانه زمین

منجمان چهارده حرکت برای زمین برشمرده‌اند که مشهورترین آن‌ها عبارت‌اند از:

۱. حرکت وضعی زمین به دور محور خود که موجب پیدایش شب و روز می‌شود. سرعت این حرکت در متن منبع، حدود ۳۰ کیلومتر در دقیقه ذکر شده است.

۲. حرکت انتقالی زمین به دور خورشید در مداری بیضی‌شکل. مدت این حرکت ۳۶۵ روز و ۶ ساعت و ۸ دقیقه و ۳۸ ثانیه ذکر شده است. این حرکت با چرخه سالانه و ماه‌های دوازده‌گانه ارتباط دارد. سرعت زمین در این حرکت حدود ۳۰ کیلومتر در ثانیه، یعنی نزدیک به صد هزار کیلومتر در ساعت، بیان شده است.

۳. حرکت اقبالی زمین. در این توصیف آمده است که دایره استوایی زمین به سوی دایرةالبروج اقبال دارد و در هر ۶۷۰ سال، یک درجه پیش می‌رود.

۴. حرکت ارتعاشی شمسی؛ در این توصیف، گفته می‌شود که جاذبه خورشید سبب ارتعاش محور زمین در دو جهت قطبی می‌شود.

۵. حرکت تبعی؛ یعنی حرکت زمین در فضا همراه با سیارات دیگر و در پی حرکت خورشید. این حرکت اقسامی دارد؛ از جمله حرکت انتقالی خورشید به سوی ستاره وگا و حرکت آن به دور مرکز کهکشان. [2]

اشاره قرآن به حرکت‌های زمین

برای بحث درباره حرکت زمین، به آیات متعددی استناد شده است؛ از جمله:

۱. آیه ۸۹ سوره نمل:

«وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ»

«و کوه‌ها را می‌بینی و آن‌ها را بی‌حرکت می‌پنداری، در حالی که همچون ابرها در حرکت‌اند.»

این آیه به حرکت زمین که برای ما محسوس نیست اشاره دارد. مسلما حرکت کوه ها بدون حرکت زمین های متصل به آن معنا ندارد یعنی معنای آیه چنین است که زمین با سرعت همچون ابرها در حرکت است. همان طور که گفته شد سیر حرکت زمین به دور خود نزدیک به ۳۰ کیلومتر در دقیقه و سیر حرکت آن به دور خورشید از این هم بیشتر است. آیه از معجزات علمی قرآن است زیرا حرکت زمین توسط گالیله در حدود قرن ۱۷ میلادی کشف شده است در حالی که قرآن حدود هزار سال قبل از آن، درباره حرکت زمین سخن گفته است.[3]

علامه طباطبایی نیز در کتاب «اعجاز قرآن»، از آیه فوق، حرکت انتقالی زمین را استفاده کرده اند.[4]

در مورد تشبیه حرکت زمین به ابر هم چند نکته گفته شده است، مانند نرمی و همواری سیر در عین سرعت، اختلاف حرکت ابرها و بدون لرزش بودن هر دو حرکت.[5]

۲. آیه ۱۰ سوره زخرف:

«وَالَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا»

«و اوست که زمین را برای شما گاهواره قرار داد.»

همین مضمون در سوره طه، ۵۳ و نبا آیه ۶ آمده است. برخی از صاحب نظران این آیه را به معنای حرکت انتقالی زمین دانسته اند.[6] اگر بگوییم که مهد و مهاد نوع خاصی از حرکت را می گوید در این صورت این آیه شامل حرکت وضعی و انتقالی نمی شود، اما زمین نوع خاصی حرکت دارد که با از میل شمالی و جنوبی که ۲۳ درجه و ۲۳ دقیقه است شکل می گیرد. این آیه می تواند اشاره به آن حرکت داشته باشد، یعنی زمین مثل گهواره میل شمالی و جنوبی آرامی را در طول سال طی می کند.[7] از ویژگی های گهواره این است که در عین اینکه حرکت می کند اما موجب ناراحتی کودک نمی شود.

۳. آیه ۶ سوره شمس:

«وَالْأَرْضِ وَمَا طَحَاهَا»

«سوگند به زمین و آن‌که آن را گسترد.»

همچنین در آیه ۳۰ سوره نازعات آمده است:

«وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا»

«و پس از آن، زمین را گسترد.»

در این متن، «دحو» به معنای گسترش دادن و حرکت دادن چیزی دانسته شده است. همچنین به گلوله‌هایی اشاره شده که کودکان مدینه با سنگ یا گردو می‌ساختند و با آن‌ها بازی می‌کردند؛ این تشبیه برای توضیح حرکت انتقالی و دورانی به کار رفته است. راغب نیز در کتاب «مفردات» معنای «طحو» را نزدیک به «دحو» و به معنای گسترش دادن و حرکت دادن دانسته و آورده است که «دحا» می‌تواند به معنای جابه‌جا کردن چیزی از جای خود نیز باشد. [8]

علامه طباطبایی در کتاب «اعجاز قرآن»، حرکت وضعی زمین را از آیه ۳۰ سوره نازعات برداشت کرده است. به گزارش او، در احادیث اهل‌بیت(ع) نیز موضوع «دحو الارض» مطرح شده است. وی «دحو» را به معنای غلطانیدن می‌داند و یادآور می‌شود که این واژه در نهج‌البلاغه نیز به کار رفته است. [9]

نویسنده تفسیر نمونه، «دحاها» را به معنای گستردن زمین می‌داند؛ اما با اشاره به معنای راندن، احتمال داده است که این تعبیر به حرکت انتقالی و وضعی زمین نیز اشاره داشته باشد و این احتمال را رد نمی‌کند. [10]

۴. آیه ۱۵ سوره ملک:

«هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا»

«اوست که زمین را برای شما رام و راهوار قرار داد.»

«ذلول» به شتری گفته می‌شود که رام است و به‌آسانی می‌توان بر آن سوار شد. تفسیر نمونه این واژه را تعبیری جامع درباره زمین می‌داند؛ زیرا زمین، با وجود حرکت‌های متعدد و سریع، چنان آرام به نظر می‌رسد که گویی ساکن است. [11]

آیت‌الله مصباح یزدی نیز بیان می‌کند که زمین زیر پای انسان رام و مانند مرکبی راهوار است و از این تعبیر می‌توان حرکت انتقالی زمین را برداشت کرد[12]. علامه طباطبایی نیز این آیه را اشاره‌ای به حرکت انتقالی زمین دانسته است[13].

۵. آیه ۷ سوره نبأ:

«وَالْجِبَالَ أَوْتَادًا»

«و کوه‌ها را میخ‌هایی [برای زمین] قرار دادیم.»

همچنین در آیه ۱۵ سوره نحل آمده است:

«وَأَلْقَى فِي الْأَرْضِ رَوَاسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ»

«و در زمین کوه‌هایی استوار افکند تا شما را نلرزاند.»

در این بخش، به حرکت قاره‌ای یا حرکت پوسته جامد زمین اشاره شده است که گاه به زمین‌لرزه می‌انجامد. نویسنده آیات یادشده را ناظر به نقش کوه‌ها در ثبات زمین می‌داند. همچنین به نقل از ژرژ گاموف آمده است که بخش عمده هر کوه در زیر سطح زمین قرار دارد. [14]

آیه فوق اشاره ای به ثبات زمین در اثر وجود کوهها دارد و این کوهها باعث ثبات زمین می شوند.[15] همان طور که ژرژ گاموف گفته است: قسمت عمده هر کوهی زیر سطح زمین قرار دارد.[16]


[1] سیر تحول علوم تجربی در جهان اسلامی، ص ۲۶. دکتر سید حسین نصر در کتاب علم و تمدن در اسلام نیز گزارش نسبت به بیرونی را آورده است.

[2] اسلام و هیئت و نیز تفسیر نمونه ، ج15،  ۵۶۸

[3] تفسیر نمونه، ج7، ص ۲۳۶

[4] اعجاز قرآن، ص ۱۳

[5] اسلام و هیئت، شهرستانی، ص ۵۷- ۵۹

[6] اعجاز قرآن، علامه طباطبیی، ص ۱۳ ؛ شهرستانی، اسلام و هیئت، ص ۵۴- ۵۵؛

[7] کتاب پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، ص ۱۷۶

[8] مفردات راغب

[9] اعجاز قرآن، ص ۱۳

[10] تفسیر نمونه، ج27، ص ۴۴

[11] تفسیر نمونه، ج24، ص ۳۳۷

[12] معارف قرآن، ص ۲۵۳

[13] اعجاز قرآن، ص ۱۳

[14] پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، محمد علی رضایی اصفهانی، ص ۱۷۲- ۱۸۴

[15] پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، محمد علی رضایی اصفهانی، ص ۱۷۲- ۱۸۴

[16] سرگذشت زمین، ص ۱۲۶

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *