دریا سرشار از رازها و موجودات شگفتانگیز است. کشف هر یک از این شگفتیها جلوهای تازه از قدرت و حکمت آفریدگار را پیش چشم ما میگذارد. در بخشی از دعای جوشن کبیر آمده است:
«يَا مَنْ فِي الْبِحَارِ عَجَائِبُهُ».[1]
ای آنکه شگفتیهایش در دریاهاست.
همه موجودات جهان آفرینش نشانه قدرت و حکمت آفریدگارند؛ با این حال، برخی پدیدهها بهسبب ظرافت و نظمی که در آنها دیده میشود، بیش از دیگران توجه ما را جلب میکنند.
با افزایش عمق، نور خورشید کمکم ضعیف میشود تا جایی که دیگر به آب نمیرسد. عمق نفوذ نور به شفافیت آب بستگی دارد. بیشتر جانداران فتوسنتزکننده در لایههای بالایی دریا زندگی میکنند، جایی که نور کافی به آنها میرسد.
نبود نور خورشید در اعماق اقیانوس به معنای نبود حیات یا تاریکی همیشگی نیست. مشاهدهها و اندازهگیریهای زیرآبی نشان دادهاند که در این محیط نیز جاندارانی زندگی میکنند و بعضی از آنها خود نور تولید میکنند.
انسان با کمک ابزارهای کاوش زیرآبی توانسته است بخشی از رازهای این جهان تاریک را کشف کند. یکی از این شگفتیها «زیستتابی» است: نوری که از واکنشهای شیمیایی در بدن برخی جانداران یا به کمک باکتریهای همزیست آنها پدید میآید. این نور بسته به گونه میتواند رنگهای گوناگونی داشته باشد. بعضی جانوران تنها یک اندام نورزا دارند و در بدن برخی دیگر صدها نقطه نورانی دیده میشود.
قرنها پیش از آنکه انسان خیابانها و شهرها را با برق روشن کند، جانداران اعماق اقیانوس در تاریکی نور میافشاندند.
جانورانی بدون دستگاه گوارش
یکی از شگفتیهای بستر اقیانوس، کرمهای لولهای موسوم به پوگونوفورها هستند. این جانوران در مرحله بلوغ دستگاه گوارش ندارند؛ ویژگیای که مدتها توجه زیستشناسان را به خود جلب کرده بود.
این کرمها چگونه تغذیه میکنند؟ در بسیاری از آنها، باکتریهای همزیست از انرژی واکنشهای شیمیایی برای تولید مواد آلی بهره میگیرند و از این راه مواد غذایی مورد نیاز کرم را فراهم میکنند.
قرآن کریم روزی همه جنبندگان را بر عهده آفریدگار حکیم میداند:
«وَما مِنْ دابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها وَيَعْلَمُ مُسْتَقَرَّها وَمُسْتَوْدَعَها» (هود، ۶).
هیچ جنبندهای در زمین نیست مگر آنکه روزیاش بر عهده خداست، و او قرارگاه و جایگاه موقت آن را میداند.
زندگی در پیرامون چشمههای گرمابی
در برخی بخشهای بستر اقیانوس، چشمههای گرمابی وجود دارند. آب دریا به شکافهای پوسته زمین نفوذ میکند، بر اثر گرمای درونی زمین داغ میشود و دوباره از بستر دریا بیرون میآید. این پدیده اغلب با فعالیتهای آتشفشانی پیوند دارد.
دمای سیال خروجی از برخی دهانهها میتواند از ۳۰۰ درجه سانتیگراد هم فراتر رود. فشار زیاد در اعماق اقیانوس باعث میشود این سیال مانند آب در سطح زمین به جوش نیاید.
در پیرامون این چشمهها، افزون بر برخی ماهیها، جانورانی مانند میگو، خرچنگ، صدف و کرم لولهای زندگی میکنند. در پایه بسیاری از زنجیرههای غذایی این زیستبومها، ریزجاندارانی قرار دارند که بهجای نور خورشید از انرژی واکنشهای شیمیایی بهره میگیرند.
برخی ریزجاندارانِ این محیطها حتی در دمای بالاتر از ۱۰۰ درجه سانتیگراد رشد میکنند. یکی از آنها «متانوپیروس کاندلری، سویه ۱۱۶» است که به گروه آرکیها تعلق دارد، نه به جانوران.
پژوهشگران در آزمایشگاه نشان دادهاند که این ریزجاندار میتواند در دمای ۱۲۲ درجه سانتیگراد و فشار ۲۰ مگاپاسکال (حدود ۲۰۰ برابر فشار جو در سطح دریا) رشد و تکثیر کند.[2]

عمیقترین نقطه اقیانوسها
«ژرفای چلنجر» در گودال ماریانا، واقع در غرب اقیانوس آرام، عمیقترین نقطه شناختهشده اقیانوسهاست. بر پایه گزارش اداره ملی اقیانوسی و جوی نووا (NOAA)، عمق آن نزدیک به ۱۱ کیلومتر است.[3]


زندگی ماهیها در اعماق اقیانوس
عمیقترین مشاهده تأییدشده یک ماهی در عمق ۸٬۳۳۶ متری گودال ایزو–اوگاساوارا، نزدیک ژاپن، ثبت شده است. این ماهی از سرده سودولیپاریس (Pseudoliparis) و از خانواده حلزونماهیان بود. «حلزونماهی» نام گروهی از ماهیهاست و نباید آن را با حلزون اشتباه گرفت.[4]

در عمق ۸٬۳۰۰ متری، فشار آب تقریباً ۸۳۰ برابر فشار جو در سطح دریاست. این ماهیها چگونه چنین فشاری را تحمل میکنند؟ چند سازگاری به آنها کمک میکند:
- کیسه شنای پر از گاز ندارند. گاز در فشار زیاد بهشدت فشرده میشود؛ ازاینرو نداشتن کیسه شنا یکی از سازگاریهای مهم این ماهیهاست.
- بخش عمده بدنشان از آب و بافتهای نرم تشکیل شده است. آب برخلاف هوا بهسختی فشرده میشود و فشار درون و بیرون بدن تقریباً برابر است. به همین دلیل، بدن ماهی مانند ظرفی پر از هوا مچاله نمیشود.
- در بدنشان مولکولهای محافظ وجود دارد. برای نمونه، تریمتیلآمین اکسید به حفظ ساختار و کارکرد پروتئینها در فشار زیاد کمک میکند.
- پروتئینها و غشاهای سلولی آنها با فشار زیاد و سرمای اعماق اقیانوس سازگارند.[5]

بسیاری از این شگفتیها تا روزگار ما ناشناخته مانده بود. در دعای روز سیزدهم هر ماه، منسوب به امیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)، از دریاها بهعنوان جلوهگاه شگفتیهای آفرینش یاد شده است:
«أَنْتَ الَّذِي فِي السَّماءِ عَظَمَتُكَ وَفِي الْأَرْضِ قُدْرَتُكَ وَفِي الْبِحارِ عَجائِبُكَ».[6]
تویی آنکه عظمتت در آسمان جلوهگر است، قدرتت در زمین آشکار است و شگفتیهایت در دریاهاست.
[1] دعای جوشن کبیر.
[2] تاکای و همکاران، ۲۰۰۸، مجله PNAS، «تکثیر سلولی در ۱۲۲ درجهٔ سانتیگراد…»
[3] https://oceanservice.noaa.gov/facts/oceandepth.html
[4] https://oceanexplorer.noaa.gov/ocean-fact/what-is-the-deepest-living-fish/
[5] https://elifesciences.org/articles/90216
[6] بحارالأنوار، جلد ۹۷، صفحه ۲۰۲.


دیدگاهتان را بنویسید