سراسر جهان هستی آیات و ادله روشن و قاطع وجود خداست. امکان ندارد انسان به واقع جهان شناس باشد و خدانشناس. انسان با فطرت خداخواهی و خداجویی آفریده شده است.
اکنون این سوال پیش می آید که اگر سراسر عالم، آیات و نشانه های خداوند است و از سوی دیگر انسان می تواند به شناخت خداوند دست یابد، پس چرا عده زیادی به خدا باور و ایمان ندارند؟ آیا این نشانه آن نیست که این نشانه ها کامل نیست و عقل دلیل محکم و قانع کننده ای نمی یابد؟
پاسخ این است که آیات الهی در عالم، و عقل انسان در شناخت مشکلی ندارد، بلکه گاه موانعی بر سر راه شناخت قرار می گیرد که این کار را دچار مشکل می کند. این مانند افرادی است که دچار بیماری می شوند و احساس گرسنگی خود را از دست می دهند. آیا احساس نیاز نکردن به غذا در این افراد دلیل بر انکار حس گرسنگی در انسان است؟! منکران خدا نیز مانند همه مردم فطرت خداشناسی دارند، اما بیماری روحی آنها جلوی ندای فطرت توحیدی آنها را گرفته است. مثال دیگر مانند این است که فردی در حال صحبت کردن است اما همهمه و صدا های مختلف باعث می شود، صدای او به گوش ما نرسد.
در مباحث معرفت شناسی ثابت شده است که وقتی انسان به چیزی علاقه افراطی پیدا کند، این علاقه، دیده او را از دیدن معایب محبوب کور می کند و مانع از شناخت درست عقل می شود، همچنین وقتی فردی از چیزی متنفر است، تعصب و کینه، دیده را از دیدن محاسن آن فرد، نابینا می کند.
همان طور که جسم انسان گرفتار میکروب شده و بیمار می شود، فکر و روح انسان نیز ممکن است گرفتار میکروب هایی می شود که کارکرد آن را دچار اختلال می کند. این میکروبها عبارتند از کارهای ناشاسیت همانند ظلم، کفر، اسراف و فسق.
نکته در خورد توجه و دقت این است که میکروب هایی که مانع شناخت خداوند می شود، دقیقا همان موانعی است که شناخت عقلی و قلبی انسان را دچار اختلال می کند.
قرآن کریم به این مساله اشاره کرده است:
«وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ » (عنکبوت، ۴۷)
آیات ما را جز افراد کافر انکار نمی کنند.
«َ وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُون»(عنکبوت، ۴۹)
آیات ما را جز افراد ظالم انکار نمی کنند.
«وَ لكِنَّ الظَّالِمينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ» (انعام، ۳۳)
ولی افراد ظالم آیات خدا را انکار می کنند.
«وَ ما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ » (لقمان، ۳۲)
آیات ما را جز عهدشکنان کفران پیشه انکار نمی کنند.
وقتی اندیشه و روح کسی بیمار شد نه تنها منکر حقایق ناشناخته می شود، بلکه گاه حقایق شناخته شده و متقن را نیز از روی تعصب و لجاجت انکار می کند. قرآن درباره فرعون و هوادارنش که معجزات روشن و غیر قابل انکار حضرت موسی (ع) را دیدند و واقعا باور کردند که او پیامبر خدا است، اما به آن اعتراف نکردند می فرماید:
«وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوًّا» (نمل، ۱۴)
آنان آیات الهی را از روی ستمگری و برتری طلبی انکار کردند در صورتی که به حقانیت آن یقین داشتند.
کارهاش ناشایست انسان همگی به ریشه «هوس» باز می گردد. در فرهنگ اسلامی، هوس های نامشروع میکروب های خطرناکی هستند که فکر و دل آدمی را بیمار می کنند.
«قرن الشهوه مریض النفس معلول العقل» (غرر الحکم، ش6790)
همنشین شهوت، جانش مریض و عقلش علیل است.
«من لم یدا و شهوته بالترک لها لم یزل علیلا» (همان، ش8999)
کسی که هوسش را با داروی پرهیز درمان نکند، همیشه بیمار است.
«حرام علی کل قلب مغلول بالشهوه ان ینفع بالحکمه» (همان، ش4902)
سود بردن از حکمت بر دلی که در زنجیر شهوت باشد ممنوع است.
این بیماری اگر علاج نشود، کم کم باعث می شود میکروب هوس تبدیل به زهر کشنده ای می شود که بیمار را می کشد.
«الشهوات سموم قاتلات» (همان، ش ۸۷۵)
هوسها زهرهای کشنده اند.
کسی هم که کشته هوس شود، دیگر عقلش حقایق را نمی بیند و گوش دلش گفته های حق را نمی شنود.
«انک ان اطعت هواک اصمک و اعماک» (همان، ش1789)
اگر تو از هوس خود اطاعت کنی، تو را کر و کور می کند.
بنابراین همان طور که قرآن کریم تصریح کرده، انکار و تکذیب آیات الهی به خاطر انجام کارهای ناشاسیت فرد است و ریشه همه اینها به هوسرانی و گناه بر می گردد.
«ثُمَّ كانَ عاقِبَةَ الَّذينَ أَساؤُا السُّواى أَنْ كَذَّبُوا بِآياتِ اللَّهِ وَ كانُوا بِها يَسْتَهْزِؤُنَ » (روم، ۱۰)
سرانجام کسانی که مرتکب کارهای ناشایست شدند، انکار و تکذیب آیات الهی و مسخره کردن آنها است.
یکی از شاگردان امام صادق (ع) به نام مفضل نامه ای برای آن حضرت نوشت به این مضمون که «اخیرا عده ای در بین ما پیدا شده اند که منکر وجود خدا هستند و با مردم در این باره بحث می کنند» و ضمنا از ایشان تقاضا کرد که نوشته ای در رد شبهات آنها تالیف کنند.
امام صادق (ع) در پاسخ، مشروح مناظره خود در این زمینه با یکی از اطبای معاصر را برای ایشان نوشت. نوشته امام در کتب حدیث به عنوان «رساله اهلیلجه» معروف است. حضرت در ابتدای این نوشته به نکته مهمی در بحث خداشناسی اشاره کرده که ریشه موانع شناخت خداوند است. آن حضرت توضیح می دهند که چگونه می شود انسان عاقل با وجود آن همه ادله قاطع و نشانه های روشن وجود خدا را انکار می کند.
« وَ لَعَمْرِي مَا أُتِيَ الْجُهَّالُ مِنْ قِبَلِ رَبِّهِمْ وَ إِنَّهُمْ لَيَرَوْنَ الدَّلَالاتِ الْوَاضِحَاتِ وَ الْعَلَامَاتِ الْبَيِّنَاتِ فِي خَلْقِهِمْ وَ مَا يُعَايِنُونَ فِي مَلَكُوتِ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ الصُّنْعَ الْعَجِيبَ الْمُتْقَنَ الدَّالَّ عَلَى الصَّانِعِ وَ لَكِنَّهُمْ قَوْمٌ فَتَحُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَبْوَابَ الْمَعَاصِي وَ سَهَّلُوا لَهَا سَبِيلَ الشَّهَوَاتِ فَغَلَبَتِ الْأَهْوَاءُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَ اسْتَحْوَذَ الشَّيْطَانُ بِظُلْمِهِمْ عَلَيْهِمْ وَ كَذَلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ » (بحار الانوار، ج3، ص ۱۵۲)
به جانم سوگند که خداوند در شناساندن خود به این نادانان کوتاهی نکرده است، زیرا آنان دلایل واضح و علایم روشن و قاطع الهی را در آفرینش خود می بینند و ملکوت آسمان ها و زمین و مصنوعات شگفت و متقنی که دلالت بر صانع خویش دارند، ملاحظه می کنند، بلکه اینان مردمی هستند که درهای گناه را بر خویش گشوده و راه شهوترانی را بر خود هموار کرده اند و در نتیجه هوس ها بر دلهایشان چیره شده و شیطان در اثر ظلم آنها بر خویش بر آنان تسلط یافته و این چنین خداوند بر دلهای متجاوزان مهر می نهد. [1]
[1] برگرفته از مبانی خداشناسی، آیت الله ری شهری، ص ۳۶۷-۳۷۶


دیدگاهتان را بنویسید