خداوند متعال در سوره ذاریات میفرماید: «وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْحُبُكِ»[1] (سوره ذاریات، آیه ۷): سوگند به آسمانِ دارای حُبُک.
این آیه کوتاه، از جمله آیاتی است که با پیشرفت کیهانشناسی جدید، معنای آن از زاویهای تازه مورد توجه قرار گرفته است. واژه بهکاررفته در این آیه، «الحُبُک» است؛ واژهای که دامنه معنایی آن تنها به زیبایی آسمان محدود نمیشود، بلکه مفاهیمی همچون «راهها و مسیرهای درهمتنیده»، «نقشهای منظم»، «بافتهای پیچیده» و «ساختمان استوار» را نیز دربرمیگیرد.
معنای «حُبُک» در لغت و منابع کهن
اهمیت واژه «حُبُک» هنگامی روشنتر میشود که به تفاسیر قرنهای نخست مراجعه کنیم. طبری در تفسیر این آیه مینویسد: «وعنى بقوله: ذات الحبك: ذات الطرائق»؛ یعنی مقصود از «ذات الحبک»، چیزی است که دارای راهها و مسیرهاست.
او برای توضیح این واژه، نمونههایی از کاربرد آن در زبان عربی میآورد که بسیار قابل توجهاند؛ از جمله نقشهایی که باد بر شن ایجاد میکند، موجها و خطوطی که بر سطح آب پدید میآیند و بافت منظم حلقههای زره. وی همچنین اقوال دیگری از مفسران نخستین نقل میکند؛ از جمله «ذات الخلق الحسن»؛ یعنی دارای آفرینش نیکو، «المتقن البنيان»؛ یعنی دارای ساختمانی استوار و دقیق، و «ذات الزينة»؛ یعنی دارای آرایش و زیبایی.[2]
در کتابهای لغت نیز «حُبُک» در معانیای همچون راهها،[3] بستن و محکم کردن، نیکویی و زینت، خطوط نقشبسته بر شن و بافتهای منظم لباس به کار رفته است.[4]
بنابراین، «حُبُک» در این آیه میتواند بر خطوط، مسیرها یا نقشهایی منظم و درهمتنیده دلالت داشته باشد؛ نقوشی همچون نقش شن، زره یا سطح آبی که باد بر آن اثر گذاشته است. اکنون باید دید دانش جدید در این زمینه چه تصویری از ساختار کیهان ارائه میدهد.
کشف ساختار بزرگمقیاس جهان
تصویری که علم جدید از کیهان ارائه میکند، با تصور سادهای که ممکن است از پراکندگی تصادفی کهکشانها داشته باشیم، تفاوتی بنیادین دارد. در مقیاسهای بسیار بزرگ، ماده در جهان بهصورت یکنواخت و بیساختار توزیع نشده است؛ بلکه کهکشانها، گروههای کهکشانی، خوشهها و ابرخوشهها در سازمانی گسترده و پیچیده قرار گرفتهاند که اخترشناسان آن را «شبکه کیهانی» یا Cosmic Web مینامند.
بر اساس مشاهدات تلسکوپهای پیشرفته و شبیهسازیهای رایانهای، ساختار کیهانی بهصورت شبکهای از رشتههای گسترده آشکار میشود که دربرگیرنده ماده و کهکشانهاست و در محل تلاقی آنها، خوشههای عظیم کهکشانی شکل میگیرند. این رشتهها در فضای میانکهکشانی گستردهاند و در کنار آنها، نواحی وسیع کمچگالی موسوم به «خلأهای کیهانی» (voids) نیز وجود دارند.
مسئله ساختار رشتهای جهان، که امروزه از آن با عنوان «شبکه کیهانی» یاد میشود، در دهههای پایانی قرن بیستم در مدلهای نظری و شبیهسازیهای کیهانشناختی بهطور جدی مورد مطالعه و توصیف قرار گرفت.[5]
مؤسسه فضایی ناسا (NASA)، ساختار بزرگمقیاس کیهان را مجموعهای از ساختارهای پیچیده و رشتهمانند توصیف میکند که کهکشانها، خوشههای کهکشانی و دیوارههای عظیم کیهانی را دربر میگیرند. میان این تراکمهای ماده، نواحی وسیع کمچگالی موسوم به «خلأهای کیهانی» (voids) قرار دارند و در محل تلاقی رشتهها، ساختارهای متراکمتری همچون خوشههای کهکشانی شکل میگیرند.
در توضیح دیگری از ناسا آمده است که رشتهها و صفحات ماده، شبکهای بههمپیوسته را تشکیل میدهند که همان ساختار بزرگمقیاس جهان است. این شبکه صرفاً یک استعاره تصویری نیست؛ بلکه ساختاری است که از طریق پیمایشهای کهکشانی، اندازهگیری و با استفاده از شبیهسازیهای کیهانشناختی مطالعه میشود.[6]
آژانس فضایی اروپا (ESA) نیز توضیح میدهد که ماده در مقیاسهای بسیار بزرگ، بهصورت شبکهای متشکل از خوشهها، رشتهها و خلأها سازمان یافته است؛ ساختاری که در ادبیات علمی «شبکه کیهانی» نامیده میشود. این آژانس در توصیف این ساختار از شبکهای عظیم سخن میگوید که رشتههای آن میتوانند میلیونها سال نوری امتداد داشته باشند و در گرههای متراکم آنها، کهکشانها و خوشههای کهکشانی شکل گرفتهاند.[7]

شبکهای از رشتهها، دیوارهها، گرهها و خلأها
کیهانشناسی جدید، ساختار بزرگمقیاس عالم را معمولاً به چهار مؤلفه اصلی تقسیم میکند:
گرهها (Nodes)
رشتهها (Filaments)
دیوارهها یا صفحات (Walls/Sheets)
خلأها (Voids)
مرورهای علمی جدید درباره ساختار بزرگمقیاس جهان نیز همین چهار محیط را از اجزای اصلی شبکه کیهانی معرفی میکنند.
مشاهدات کهکشانی نیز ساختار رشتهای را تأیید کردهاند. در پژوهشهایی که بر پایه دادههای Sloan Digital Sky Survey انجام شده است، توزیع سهبعدی کهکشانها بهصورت شبکهای پیچیده از رشتههای کهکشانی توصیف و استخراج شده است؛ برخی از این رشتهها دهها مگاپارسک امتداد دارند.
بنابراین، آسمان در مقیاس کیهانی، فضایی بیشکل و فاقد سازمان نیست؛ بلکه در مقیاس صدها میلیون سال نوری، ماده الگویی پیچیده و بههمپیوسته میسازد که از رشتههای طولانی، صفحات، گرههای متراکم و فضاهای خالی میان آنها تشکیل شده است.

شباهت قابل تأمل میان «حُبُک» و شبکه کیهانی
در اینجا تناسب معنایی آیه برجسته میشود. قرآن آسمان را با تعبیر «ذَاتِ الْحُبُكِ» توصیف میکند. همانگونه که منابع کهن نشان میدهند، «حُبُک» میتواند بر راهها، نقشها، خطوط و بافتهای منظم دلالت کند. قرنها بعد، اخترشناسی جدید آشکار کرده است که ساختار بزرگمقیاس جهان نیز حقیقتاً از شبکهای عظیم و بههمپیوسته از رشتهها، دیوارهها و گرههای ماده تشکیل شده است. این ویژگی، یعنی ساختار رشتهای و شبکهای، یکی از ویژگیهای بنیادی توزیع ماده در مقیاسهای بزرگ کیهانی به شمار میرود.
البته «حُبُک» را نباید از نظر لغوی مستقیماً معادل اصطلاح فنی Cosmic Web دانست؛ چنین ادعایی فراتر از حدود زبان آیه است. در تفاسیر قدیم نیز معانی دیگری مانند زیبایی، استواری ساختمان و آرایش آسمان برای این واژه نقل شده است.
با این حال، وجود معنای کهن «ذات الطرائق» و تشبیه «حُبُک» به نقشهای درهمتنیده شن، آب و زره، سبب میشود تطبیق آن با ساختار شبکهای کیهان بر یک ظرفیت واقعی لغوی استوار باشد، نه صرفاً بر شباهتی که پس از کشفیات جدید به آیه تحمیل شده باشد.

چرا این تطبیق اهمیت دارد؟
آنچه ناظر زمینی بدون ابزار از آسمان میبیند، مجموعهای از نقاط نورانی پراکنده است. ساختار سهبعدی عظیمی که کهکشانها را در قالب رشتهها، دیوارهها، گرهها و خلأها سازمان میدهد، با مشاهده عادی آسمان آشکار نیست. شناخت این ساختار نیازمند اندازهگیری فاصله تعداد بسیار زیادی از کهکشانها، تهیه نقشههای سهبعدی از جهان و مقایسه آنها با مدلها و شبیهسازیهای کیهانشناختی بوده است.
ناسا نیز توضیح میدهد که ساختارهای میان کهکشانی بهصورت مستقیم برای چشم انسان قابل مشاهده نیستند و پژوهشگران برای مطالعه و ترسیم این شبکه از دادههای رصدی و مدلسازیهای علمی بهره میگیرند.
به همین سبب، هماهنگی میان تعبیر کوتاه «آسمانِ دارای حُبُک» و تصویری که علم جدید از ساختار بزرگمقیاس عالم به دست آورده است، شایسته تأمل جدی است. قرآن بیش از چهارده قرن پیش، آسمان را با واژهای توصیف کرده که در زبان کهن بر مسیرها، نقشهای منظم و بافتهای بههمپیوسته دلالت داشته است؛ در حالی که اخترشناسی جدید، ساختار عظیم عالم را شبکهای از رشتهها و پیوندهای کیهانی میبیند.
منابع
[1] سوره ذاریات، آیه ۷.
[2] تفسیر الطبری، ج ۲۲، ص ۳۹۷.
[3] المفردات، راغب اصفهانی، ص ۲۱۷.
[4] مجمع البحرین، ج ۵، ص ۲۶۱.
[5] باند، جی. آر.، کافمن، ال.، و پوگوسیان، دی. (۱۹۹۶). «چگونه رشتههای کهکشانی در شبکه کیهانی بافته شدهاند». نشریه Nature، صص. ۶۰۳–۶۰۶، شماره ۶۵۷۵.
[6] ناسا، «خوشههای کهکشانی و ساختار بزرگمقیاس». وبسایت آموزشی Imagine the Universe!.
[7] آژانس فضایی اروپا (ESA)، «مأموریت اقلیدس: نقشهبرداری از شبکه کیهانی»، وبسایت آژانس فضایی اروپا.

دیدگاهتان را بنویسید