نشانه‌های الهی در آفرینش گیاهان (۱)

نوشته شده توسط

در

«إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى» (انعام: ۹۶)

به‌راستی خداوند شکافندۀ دانه و هسته است.

وابستگی زندگی جانداران به گیاهان

جهان گیاهان، هم از نظر ساختار شگفت‌انگیز آن و هم از نظر نقشی که در زندگی انسان دارد، شایستۀ تأمل است. مطالعۀ گیاهان، مانند بررسی دیگر آفریده‌ها، می‌تواند ما را در شناخت حکمت آفریدگار یاری کند.

رابی نوویچ، استاد بیوشیمی و گیاه‌شناسی، نقش گیاهان را چنین توضیح می‌دهد:

از نظر فیزیولوژی همه جانوران خاکزی و آبزی، از جمله انسان، در حکم جانواران ناچیزی هستند که به طفیل عالم گیاهان روزگار می‌گذرانند. اگر گیاهان می‌توانستند سخن بگویند شاید همان نگاه حقیری که ما نسبت به کک و کرم کدو، یعنی موجوداتی که به طفیل دیگران زندگی می‌کنند، داریم نسبت به جانوران دیگر نشان می‌دادند.

وجود حیات را در روی زمین یا سیاره دیگر نمی‌توان بی‌وجود گیاهان به تصور آورد. آیا می دانید تنها گیاهان سبز می‌توانند مواد لازم حیاتی، مانند پروتئیدها و قندها و چربیها، را از مواد غیرآلی مانند خاک و به کمک نور آفتاب بسازند؟ این فرایندی به نام «فتوسنتز» است که دانشمندان هنوز موفق به تقلید از آن در آزمایشگاه، حتی به مقیاس میکروسکپی نشده‌اند. درختان سبز و دیاتومه‌های میکروسکپی این کار را با شکوه تمام به مقدار فراوان همه روزه انجام می‌دهند.

گیاهان روی زمین سالیانه معادل ۱۵۰ میلیارد تن کربن را با ۲۵۰ میلیارد تن ئیدروژن ترکیب می‌کنند و ۴۰۰ میلیارد تن اکسیژن آزاد می‌سازند. خیلی کم است کسانی که می‌دانند قریب ۹۰ درصد این صنعت عظیم شیمیایی را جلبک های میکروسکپی در زیر سطح آب اقیانوسها اداره می‌کنند. تنها ده درصد این صنعت روی خاک و به وسیله گیاهان سبز معمولی اداره می‌شود.[1]

قرآن کریم، همان‌گونه که به پدیده‌های دیگر طبیعت توجه می‌دهد، انسان را به نگریستن و اندیشیدن دربارۀ گیاهان نیز فرامی‌خواند. گیاهان از جنبه‌های مختلفی می‌توانند اندیشمندان را به خالق حکیم جهان راهنمایی کنند و حکمت و عظمت مدبر دستگاه شگفت‌انگیز آفرینش را متجلی سازند.

رویش گیاهان و زنده‌شدن زمین

در بررسی جهان گیاهان، یکی از نخستین جلوه‌هایی که توجه ما را جلب می‌کند، جوانه‌زدن دانه‌ها و رویش دوبارۀ گیاهان پس از دورۀ خفتگی است. قرآن این دگرگونی را از نشانه‌های خداوند می‌داند:

«وَمِنْ آيَاتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خَاشِعَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ». (فصلت: ۳۹)

از نشانه‌های او این است که زمین را خشک و بی‌جنبش می‌بینی؛ اما همین که بر آن آب فرو می‌فرستیم، به جنبش درمی‌آید و برمی‌آید.

«وَاللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ». (نحل: ۶۵)

خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد و با آن، زمین را پس از مرگش زنده کرد. به‌راستی در این امر برای کسانی که می‌شنوند، نشانه‌ای است.

«إِنَّ اللَّهَ فَالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ مِنَ الْحَيِّ ذَلِكُمُ اللَّهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ؟» (انعام: ۹۶)

خداوند شکافندۀ دانه و هسته است. زنده را از مرده بیرون می‌آورد و مرده را از زنده. این است خدا؛ پس چگونه از حق روی‌گردان می‌شوید؟

آیا ممکن است کسی که دارای کمی شعور و درک علمی است و دیده عقل او را پرده تمایلات و انگیزه‌های فاسد نپوشیده است باور کند که پیدایش حیات، با تمام اسرار پیچیده و مجهولش و تجدید هر ساله آن در گیاهان، بدون آفریدگار توانا و مدبر حکیم و نقشه پیشین و به حکم تصادف است؟

ساختار دقیق و موزون گیاهان

«أَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْزُونٍ». (حجر: ۱۹)

در آن، از هر چیزِ موزونی رویاندیم.

سازمان دقیق و حساب‌شده گیاهان و به تعبیر قرآن «موزون» آن قدر جالب و شگفت‌انگیز است که بررسی عمیق آن انسان را ناچار به اقرار به پدیدآورنده حکیم و نقاش ماهر آن می‌کند.

جرالدت، پژوهشگر کشاورزی، بر این باور است که می‌توان نشانه‌های خداوند را در قانونمندی جهان گیاهان دید. او به چهار نمونه اشاره می‌کند:

۱. نظم: رشد، تولیدمثل، تقسیم سلولی و شکل‌گیری اندام‌های گیاه فرایندهایی منظم‌اند.

۲. پیچیدگی: حتی ساختار یک گیاه ساده چنان پیچیده است که به‌نظر او با هیچ ماشین ساختۀ بشر قیاس‌پذیر نیست.

۳. زیبایی: زیبایی ساقه، برگ و گل را جلوه‌ای از آفرینش الهی می‌داند.

۴. وراثت: گیاهان در فرایند تولیدمثل، بخشی از ویژگی‌های خود را به نسل بعد منتقل می‌کنند. این فرایند نشانه‌ای از تدبیر الهی است.

از نظر جرالدت، این چهار ویژگی نشانۀ حکمت و قدرت بی‌پایان آفریدگارند.

متجسن، استاد پیشین زیست‌شناسی در دانشگاه بایلور، برای نشان‌دادن پیچیدگی گیاهان، بوتۀ شبدری خودرو را مثال می‌زند:

بوتۀ شبدری را تصور کنید که کنار جاده روییده است. این گیاه کوچک پیوسته رشد می‌کند و در یاخته‌های آن هر روز هزاران فرایند فیزیکی و شیمیایی روی می‌دهد. متجسن آن را به ماشینی زنده تشبیه می‌کند و می‌پرسد: این ساختار شگفت‌انگیز ساختۀ قدرت کیست؟

شگفتی‌های برگ

برگ در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد، اما در آن فرایندهای شیمیایی پیچیده‌ای روی می‌دهد. از مهم‌ترین آن‌ها فتوسنتز است.

سطح برگ را لایه‌ای محافظ می‌پوشاند. در پوستۀ برگ، منفذهای ریزی به نام «روزنه» وجود دارد که باز و بسته‌شدن هر یک را دو یاختۀ نگهبان تنظیم می‌کنند. سطح برگ در گونه‌های مختلف یکسان نیست: برگ بوصیر کرک‌های نرم و ظاهری مخملی دارد و برگ بعضی گیاهان فلس‌دار یا دارای پوششی مومی است.

روزنه‌ها راه تبادل گازها میان برگ و هوا هستند. بخشی از آبی که ریشه جذب می‌کند، به صورت بخار از روزنه‌ها خارج می‌شود. این فرایند را «تعرق» می‌نامند. یک بوته بزرگ ذرت در یک هفته شاید هشت گالن و یک بلوط بزرگ در یک ماه بیست و پنج تُن آب پس بدهند

در فتوسنتز، دی‌اکسید کربن از راه روزنه‌ها وارد برگ می‌شود و آب از ریشه به برگ می‌رسد. سبزینه یا کلروفیل انرژی نور را جذب می‌کند. گیاه با استفاده از این انرژی، از آب و دی‌اکسید کربن قند می‌سازد و اکسیژن آزاد می‌کند.

دی‌اکسید کربن سهم اندکی از هوا را تشکیل می‌دهد، اما همین گاز منبع کربنی است که گیاه برای ساختن قند به کار می‌گیرد.

ریشه

ریشه، گیاه را در خاک استوار نگه می‌دارد و آب را جذب می‌کند. ریشه‌ها گاه در شکاف سنگ‌ها رشد می‌کنند و با گسترش خود، شکاف را بازتر می‌کنند. دیده شده است که ریشه درخت «عوشه» دور از تنه ستبر درخت، به زیر تخته‌سنگ بیست‌تُنی دویده، آن را بلند کرده است!

کلاهکی کوچک از نوک ریشه هنگام پیشروی در خاک محافظت می‌کند. ریشه می‌تواند در پاسخ به رطوبت، مسیر رشد خود را تغییر دهد.

ریشه افزون بر آب، مواد معدنیِ مورد نیاز گیاه را نیز از خاک جذب می‌کند. از جملۀ این مواد، ترکیبات نیتروژن‌دارند که گیاه برای رشد به آن‌ها نیاز دارد.

با اینکه بخش عمدۀ هوا از نیتروژن تشکیل شده است، بیشتر گیاهان نمی‌توانند نیتروژن هوا را مستقیم مصرف کنند. آن‌ها معمولاً نیتروژن مورد نیاز خود را از راه ریشه، به شکل ترکیباتی مانند نیترات و آمونیوم، به دست می‌آورند.

ساقه

ساقه یکی از اندام‌های اصلی گیاهان گل‌دار است. برگ‌ها، گل‌ها و میوه‌ها را نگه می‌دارد و راه ارتباطی ریشه و برگ است. آوندهای چوبی آب و مواد معدنی را از ریشه به بخش‌های بالایی می‌رسانند و آوندهای آبکشی قندهای ساخته‌شده در برگ را به بخش‌هایی می‌برند که به آن‌ها نیاز دارند. [2]

قرآن کریم از انسان می‌خواهد به رویش گیاهان و رسیدن میوه‌ها بنگرد و در این پدیده‌ها به‌عنوان نشانه‌های آفرینش تأمل کند:

«هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ نَبَاتَ كُلِّ شَيْءٍ… انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَيَنْعِهِ إِنَّ فِي ذَلِكُمْ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ». (انعام: ۹۹)

اوست که از آسمان آب فرو فرستاد. با آن، هر گونه روییدنی را رویاندیم و از آن سبزه‌ای برآوردیم که از آن دانه‌هایی برهم‌نشسته بیرون می‌آوریم. از شکوفه‌های نخل، خوشه‌هایی نزدیک به دست پدید آوردیم و نیز باغ‌هایی از انگور و درختان زیتون و انار، که برخی به هم شبیه‌اند و برخی نه. به میوۀ آن‌ها، هنگامی که میوه می‌دهند، و به رسیدنش بنگرید. به‌راستی در این‌ها برای اهل ایمان نشانه‌هایی است. [3]


[1] شناخت حیات، صفحه ۳۸.

[2] اقتباس از جهان گلها نوشتۀ فردیناندلین.

[3] مبانی خداشناسی، آیت الله ری شهری، ص ۲۵۳- ۲۶۰ با تصرف

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *